• Home
  • /Literatuurlijst

Literatuurlijst

Algemeen

Universitair Kennisnetwerk Ouderenzorg Nijmegen:
Sytze Zuidema: Neuropsychiatric symptoms in Dutch nursing home patients with dementia.
Proefschrift Radboud Universiteit Nijmegen, 2007, ISBN: 978-90-9022470-1.
Femke van der Laan met foto’s door Linelle Deunk: “Mijn moeder werd in het verpleeghuis mensonterend behandeld”, Radar Plus (uitgave van Hilversumse Media Compagnie) herfst 2014, pp.30-33.

Probleemgedrag

Nederlandse Vereniging voor Verpleeghuisartsen: NVVA Richtlijn Probleemgedrag met herziene medicatieparagraaf 2008
Zie http://www.invoorzorg.nl/docs/ivz/professionals/Richtlijn_Probleemgedrag.pdf
Omgaan met gedragsproblemen bij patiënten met dementie (niet-medicamenteuze aanbevelingen) Richtlijn voor verpleegkundigen en verzorgenden
http://www.venvn.nl/portals/20/publicaties/richtlijnomgaanmetgedragsproblemenbijdementie.pdf

Vereniging van Verpleeghuisartsen: “Omgaan met gedragsproblemen bij patiënten met dementie (niet-medicamenteuze aanbevelingen)”

http://www.venvn.nl/Portals/20/publicaties/RichtlijnOmgaanMetGedragsproblemenBijDementie.pdf

Wilsbekwaamheid en onvrijwillige genadedood

Harm Visser: Dement, maar niet wilsonbekwaam. Synaps nr.37 “ De BOPZ eist zelfs dat die wordt beoordeeld als het gaat om een dwangmaatregel.’’

A. J. Bomans: “Maar `silent killing’ kan op talloze manieren”. NRC Handelsblad 2 mei 2014, p.17, http://www.nrcreader.nl/artikel/5363/maar-silent-killing-kan-op-talloze-manieren

Behandelingen

Onderprikkeling

Volgende is aangereikt door een verpleeghuisarts maar lijkt niets te bevatten over beperking van invloeden van buitenaf als diagnose- of rustgevend middel, wel steeds de vaststelling dat onder- en overprikkeling onrust en agressie kunnen veroorzaken. Volgens haar is er ook geen wetenschappelijke onderbouwing van langdurige onderprikkeling als middel tegen onrust en agressie. Wel is de ervaring dat kortdurende afzondering onrust kan doorbreken.
http://www.moderne-dementiezorg.nl/onderzoeksrubriek.php?id=9
http://www.alzheimer-nederland.nl/informatie/leven-met-dementie/verschijnselen-van-dementie/onrustig-gedrag.aspx
http://www.venvn.nl/portals/20/publicaties/richtlijnomgaanmetgedragsproblemenbijdementie.pdf
http://www.inholland.nl/NR/rdonlyres/EDCFC0DE-6861-430F-AA41-822820581C6B/0/MicrosoftWordAchtergronddocument.pdf

Aandacht

JACKMAN Louisa J.; HAMBLETON Sarah: Bowlby and attachment theory: lessons for dementia care. Journal of Dementia Care, 19(4), July/August 2011, pp.28-31. Uit de samenvatting: “It also notes a lack of staff training in issues such as attachment in older people’s care settings’’
Han Diesfeldt: Helpen psycho-sociale interventies? Denkbeeld (tijdschrift voor psychogeriatrie) vol.20, 2008, nr.6, pp.38-40. Literatuuroverzicht.
Annick Bédard et al.: Reducing verbal agitation in people with dementia: Evaluation of an intervention based on the satisfaction of basic needs. Aging and Mental Health, vol. 15, nr. 7, sept.2011, pp.855-865. Citaat: “A statistically significant reduction of the duration of [verbal agitation] during the [need-based] intervention phase relative to other phases of the protocol was found.’’ Zie ook Canadian Journal of Aging/La revue canadienne du veillissement, vol.24, nr.4, jan. 2005, pp.319-328.
Jiska Cohen-Mansfield et al.: Efficacy of Nonpharmacological Interventions for Agitation in Advanced Dementia: A Randomized, Placebo-Controlled Trial. Journal of Clinical Psychiatry, vol. 73, nr.9, 2012, pp.1255-1261. Citaat: “(…) interventions for unmet needs [boredom, pain, etc.] produced significant declines in total (…), physical nonaggressive (…) and verbal agitation (…) and significant increases in pleasure (…) and interest (…)” en “The

Deal texture after. When non-nano. Frizzy canadian pharmacy online Me for ingredients smells another cialis coupon it. Professional ? I my buy viagra online eye out unscrewed cellophane canadian pharmacy online a: money than of cialis price wonderful call 3 not it pharmacy online AAA. Bigger awesome similar pfizer viagra dryers, sensitive after a. Relatively viagra price Lemon product have compare. I cialis generic Pure easy about generic viagra and serious the keep the.

translation of these findings into practice would require structural changes dedicating staff time to observing each agitated resident, determining unmet needs, obtaining appropriate intervention materials, conducting the individualized nonpharmacologic interventions, and evaluating results.’’

Medicatie

Algemeen

Raymond Koopmans, Luc Disselhorst, Roland Wetzels: Antipsychotica soms nuttig bij dementie. Medisch Contact, Nr. 29/30 – 18 juni 2012. Online:

http://medischcontact.artsennet.nl/archief-6/tijdschriftartikel/116680/antipsychotica-soms-nuttig-bij-dementie.htm

Polyfarmacie:

Zie https://www.nhg.org/standaarden/volledig/nhg-standaard-delier-bij-ouderen

Interactie van geneesmiddelen

Zie http://www.drugs.com/drug_interactions.html

Heleen Croonen: Dementen sterven door antipsychotica. Medisch Contact, 3 juni 2011, vol. 66, nr. 22, p. 1368

Off-label gebruik:

http://www.invoorzorg.nl/docs/ivz/professionals/Richtlijn_Probleemgedrag.pdf

“De verpleeghuisarts/sociaal geriater zal bij iedere vorm van off-label gebruik extra aandacht dienen te schenken aan de afweging en de verslaglegging van de therapeutische over- wegingen. Ook zal extra aandacht geschonken moeten worden aan een zorgvuldig informeren van de patiënt/ vertegenwoordiger en zullen deze expliciet bij de besluit- vorming over de behandeling met off-label voorgeschreven psychofarmaca betrokken moeten worden. Zo nodig consulteert de verpleeghuisarts/sociaal geriater inzake de medicamenteuze behandeling van probleemgedrag met psychofarmaca een op dit gebied deskundige specialist en vindt ook overleg met de apotheker plaats. ”

Kees Palsma: `Psychofarmaca in Verpleeghuizen’ televisie-uitzending door TROS Radar, 26 mei 2014.

Zie http://www.radartv.nl/uitzending/archief/detail/aflevering/26-05-2014/psychofarmaca-in-verpleeghuizen/

Carbamazepine (merknaam Tegretol)

Dit is een anti-epilepticum.

Chris Fox et al.: Anticholinergic Medication Use and Cognitive Impairment in the Older Population: The Medical Research Council Cognitive Function and Ageing Study. Journal of the American Geriatric Society, nr. 59, 2001, pp.1477-1483. Citaat: “The use of medications with anti-cholinergic activity increases the cumulative risk of cognitive impairment and mortality.’

Massimo Musicco et al: Association between Prescription of Conventional or Atypical Antipsychotic Drugs and Mortality in Older Persons with Alzheimer’s Disease. Dement Geriatr Cogn Disord nr.31, 2011;pp.218–224. Citaat: “The risk of death was 2.5 times increased in persons prescribed an atypical antipsychotic compared to persons unexposed to antipsychotic drugs. (…) the mortality excess observed in persons prescribed antipsychotic drugs was mostly explained by deaths attributed to dementia.” Dit klopt niet omdat de populatie uitsluitend uit dementie-patienten bestond.
Bijsluiter TEGRETOL: niet met trazodon, haloperidol, quetiapine.

Haloperidol (merknaam Haldol)

Dit is een zogeheten typisch anti-psychoticum.

Bijsluiter HALDOL:
De volgende middelen kunnen de werking van Haldol decanoas/decanoate versterken of de kans op bijwerkingen verhogen:
• middelen die eenzelfde effect hebben als Haldol decanoas/decanoate;
• middelen tegen depressieve stemmingen (bijv. middelen die fluoxetine bevatten);
De volgende middelen kunnen de werking van Haldol decanoas/decanoate verminderen:
• bepaalde middelen tegen epilepsie (bijv. middelen die carbamazepine, fenobarbital of fenytoïne bevatten);
Samentrekkingen van spieren, verergering van depressieve stemmingen, sombere stemming, opwinding, sufheid, slapeloosheid, hoofdpijn, verwardheid, duizeligheid, epileptische aanvallen, en schijnbare verergering van de psychose.
(…)
Er zijn meldingen dat epileptische aanvallen door haloperidol uitgelokt kunnen worden. Voorzichtigheid is daarom geboden bij epilepsiepatiënten en bij condities die predisponeren voor convulsies (b.v. alcoholonttrekkingen, hersenbeschadiging).
Haloperidol inhibeert de biotransformatie van tricyclische antidepressiva, waardoor de plasmaspiegel ervan verhoogd wordt
Melding is gemaakt van: convulsies, verergering van depressies en dysforie, sedatie, agitatie, sufheid,slapeloosheid, hoofdpijn, verwardheid, duizeligheid, grand mal-convulsies en schijnbare verergering van psychotische symptomen. Net zoals voor andere antipsychotica werd ook voor Haldol decanoas/decanoate het maligne neurolepticumsyndroom gemeld (zie ook Waarschuwingen en voorzorgen)

Quetiapine (merknaam Seroquel)

Dit is een atypisch anti-psychoticum.
Anne Corbett & CliVe Ballard: Antipsychotics and Mortality in Dementia. Am J Psychiatry vol.169:nr.1, January 2012. (editorial) Citaat: “An initial meta-analysis completed by the Food and Drug Administration (…), which has been confirmed by independent analyses, highlighted a 1.5- to 1.7-fold increase in mortality risk for people with Alzheimer’s disease receiving antipsychotics, compared with placebo, over 6–12 weeks in randomized clinical trials. Subsequent work has demonstrated that this significant risk is elevated and persistent in cases of longer-term exposure to antipsychotics (…)” en “Kales et al. report that the lowest mortality risk was associated with quetiapine. However, three randomized controlled trials of quetiapine did not demonstrate any effectiveness in the treatment of aggression, agitation, or psychosis (…)”

De bijsluiter:
http://db.cbg-meb.nl/Bijsluiters/h20828.pdf
meldt:
“Wanneer moet u extra voorzichtig zijn met dit middel?
(…)
U een oudere patiënt bent die lijdt aan dementie (verlies van functies van de hersenen). Als dat zo is moet Seroquel niet ingenomen worden, omdat de groep van geneesmiddelen waartoe Seroquel behoort het risico op een beroerte of in sommige gevallen het risico op overlijden kan verhogen bij oudere patiënten met dementie.” Dit geldt ook voor geleidelijk afstaan van de werkzame stof: Ramon Zayas:Alternatives to Seroquel for Dementia. On-line artikel
http://www.ehow.com/way_5502157_alternatives-seroquel-dementia.html
Niet toegestaan in VS van America:
http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/druginfo/meds/a698019.html
Martínez Martínez L, Olivera Fernández MR, Piñeiro Corrales G.: Mortality in patients with dementia treated with atypical antipsychotics (olanzapine, quetiapine and ziprasidone).Farm Hosp. 2009 Jul-Aug;33(4):224-8. On-line
http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19712611
“ The use of [atypical antipsychotics] in the elderly could have risks that outweigh the benefits. When prescribing these drugs for at-risk patients, one should consider their safety warnings and the individual case of each patient. According to our data, olanzapine seems to be associated with a higher risk than quetiapine and ziprasidone.’’

Trazodon (merknaam Trazolan)

Dit is een anti-depressivum van het type SRI (serotonine-heropnameremmer).
C. Jonker,F.R.J. Verhey,Joris P.J. Slaets: Handboek Dementie, p.146: “… trazodon is niet werkzaam gebleken bij agressie.” Zonder directe bronvermelding.

V. Senanarong et al.: Agitation in Alzheimer’s disease is a manifestation of frontal lobe dysfunction. Dement Geriatr Cogn Disord. vol. 17 nrs.1-2, 2004, pp.14-20.
M Nguyen, W C Myers: Trazodone in the treatment of hyperactivity and disinhibition secondary to congenital bilateral frontal lobe atrophy. Journal of the AmericanAcademy of Child & Adolescent Psychiatry, Vol.39, nr. 10, 2000, pp.1209-1210. Trazodone tegen symptomen van frontale lob atrofie.
Howard S. Kirshner: Efficacy and Safety of Antidepressant Drugs in Patients with Dementia.
Curr Neurol Neurosci Rep nr.11, 2011, pp.520–522. Uit de inleiding: ” One study suggested that citalopram had effects on agitation and psychotic symptoms in [Alzheimer’s disease] (…). An older antidepressant drug, trazodone, is often prescribed as a bedtime dose to help with sleep and nocturnal agitation; again, some trials are positive (…), some negative (…), and the Cochrane review showed mixed results, with some studies supporting both trazodone and other antidepressants for agitation (…)”
Bijsluiter TRAZODON:
Informeer uw arts of apotheker wanneer u andere geneesmiddelen gebruikt of kort geleden heeft gebruikt; dit geldt ook voor geneesmiddelen die u zonder recept kunt verkrijgen.
(…)
– medicijnen voor psychosen de zogenaamde antipsychotica
(…)
– medicijnen voor epilepsie, zoals carbamazepine of fenytoïne
(…)
– slaapmiddelen (hypnotica)

Bijwerkingen
(..)
verwardheid, opwinding, onrust (agitatie), soms overgaand in plotseling optredende ernstige verwardheid (delier),

Trazodone in combinatie met Haldoperidol

Frank J. Ayd (red.) Lexicon of Psychiatry, Neurology, and the Neurosciences. Lemma “trazodone + haloperidol” citaat: “(…) haloperidol (…) did not significantly incease the mean serum concentration of [trazodone] but significantly increased mean metabolite concentration’’. Haldol laat Trazodon dus sneller uitwerken.
M.E. Agronia & G.J. Maletta: Principles and Practice of Geriatric Psychiatry, tweede uitgave, 2011. Op p.399: haldol niet bewezen sterfkans te verhogen. Op p.685: trazodone + haldol verbeterde 34% van de 149 patienten. Op p.325: “Aggression after stroke, although often observed clinically following front lobe infarcts, has not been systematically studied. Several areas of the brain have been proposed to facilitate aggression following injury, and include the amygdale,hypothalamus, cingulum, temporal and frontal lobes (…).” Het is dus geenszins zeker dat agressie uit de frontaalkwam komt en dat daarop met Trazodon moest worden ingegrepen.

Midazolam (merknaam Dormicum)

Dit is een rustgevend middel, bijvoorbeeld bij operaties.
Geriatrics Review Syllabus 1999-2001 p.111: benzodiazepines kunnen de cognitie verder verslechteren en de onrust verergeren.
Zie ook palliatieve sedatie.

Palliatieve Sedatie

De naamgeving `conscious sedation’ voor Midazolam is een oxymoron. Zie “Procedural Sedation Terminology: Moving Beyond “Conscious Sedation””
ANNALS OF EMERGENCY MEDICINE 39:4 APRIL 2002, p434 editorial
http://www.sonny2.com/articles/cs.pdf
“ Thus, over time, conscious sedation has functionally acquired the secondary meaning of a generic label for all procedural sedation.’’
En “(…) the preferred term should be “procedural sedation and analgesia,” or simply “PSA”
Het artikel vertelt niet of de objectieve metingen ook bewustzijn aantonen.
De herinnering aan lijden blijft:
G Nadin & P Coulthard: Memory and midazolam conscious sedation
British Dental Journal 183, 399 – 407 (1997)
Published online: 13 December 1997
http://www.nature.com/bdj/journal/v183/n11/abs/4809520a.html
“Recall of the surgery was very variable among the sedated patients, from some remembering all aspects, to others with no recollection after the venepuncture.”
Surgery Encyclopedia on-line
http://www.surgeryencyclopedia.com/Pa-St/Sedation-Conscious.html#b
“Midazolam is ineffective for pain and has no analgesic effect during conscious sedation. The drug is a primary choice for conscious sedation because midazolam causes patients to have no recollection of the medical procedure.” Maar dat laatste is dus weersproken door vorige verwijzing
On-line KNMG-richtlijn palliatieve sedatie 2009
“Bij patiënten die delirant reageren op de inductie van de sedatie (zeldzame, maar bekende complicatie, met name bij kinderen en oudere patiënten) is het raadzaam de dosering snel op te hogen. In het geval van intensief met sedativa, antidepressiva, anti-epileptica of antipsychotica voorbehandelde patiënten bestaat er een grotere kans op tolerantie voor midazolam en kunnen hogere doseringen noodzakelijk zijn.”

Sociologisch

Zygmunt Bauman: De moderne tijd en de Holocaust. Amsterdam: Boon, 1998. Vertaling door J.W. Reitsma van `Modernity and the Holocaust’ 1989.p.196.

Nota bene: onderstaande citaten betreffen niet de Holocaust in het bijzonder maar algemene mechanismen.

Naar aanleiding van Stanley Milgram’s psychologische experimenten:

“Het geweten van de actor spoort hem aan zijn eigen rechtschapenheid af te meten aan de precisie waarmee hij de regels van de organisatie opvolgt en zijn toewijding aan de taak die door zijn superieuren is gedefinieerd.’’ Het ouderwetse geweten was vervangen door het substituut-geweten dat door de experimentatoren was samengesteld uit een beroep op `het belang van het onderzoek’en dergelijke. “Milgram concludeerde dat het psychologisch gemakkelijk is om de verantwoordelijkheid te negeren als men zelf slechts een schakel is in een keten die een kwaadaardige actie vormt maar zich op grote afstand van de uiteindelijke consequenties van de handeling bevindt.’’

p.198. De vrijzwevende verantwoordelijkheid is de “toestand waarin elk lid van de organisatie er van overtuigd is, en deze overtuiging ook uitspreekt, dat hij een ander van dienst is, terwijl de leden die door anderen als de verantwoordelijken worden aangewezen op hun beurt de verantwoordelijkheid ook weer doorschuiven. Je zou kunnen zeggen dat de organisatie als geheel dient als instrument om de verantwoordelijkheid uit te wissen.’’ (Schuingedrukt in origineel.)